172 дня за решеткой. Катерина Борисевич
Коронавирус: свежие цифры
  1. Очереди в пункт вакцинации «Экспобела» были такие длинные, что ввели предварительную регистрацию
  2. Парень, который выжил. История 23-летнего Антона, который после ДТП 43 дня провел в коме и выкарабкался
  3. В Беларуси не хватает почти 84 тысяч работников. Какие кадры в дефиците
  4. Остаться одному после 67 лет брака. Поговорили с героем, чья история любви год назад восхитила читателей
  5. «Всех разобрали, а я стою. Ну, думаю, теперь точно расстреляют». История остарбайтера Анны, которая потеряла в войну всех
  6. Пяць палацаў, якія можна купіць у Беларусі (ёсць і за нуль рублёў)
  7. Декрет «о коллективном президенте». Объясняем, о чем он — коротко
  8. «Мама горевала, что не дождалась Ивана». Спустя 80 лет семья узнала о судьбе брата, пропавшего в 1941-м
  9. Один из лидеров минского «Динамо» покинул команду
  10. Будет учтено «все происходящее в стране»: представитель ЕС рассказал, когда ждать четвертый пакет санкций
  11. Лаевский: Максиму Знаку предъявили окончательное обвинение. Его дело скоро передадут в суд
  12. «Общество заточено на «откаты». Откровенный разговор с архитектором о строительстве частных домов
  13. Эндокринолог — о том, почему сахарным диабетом болеет все больше людей
  14. Уборка, поминальная трапеза и цветы. Радуница на маленьких кладбищах Минска
  15. Эксперт поделился секретами, как легко и эффективно можно почистить газовую плиту
  16. Автозадачка на выходные. Загадка про легендарный автомобиль эпохи 70-х
  17. Какую из вакцин от ковида, которыми прививают в Беларуси, одобрил ВОЗ? Главное о здоровье за неделю
  18. «Восстановление костела — вызов для всех белорусов». Как Будслав пережил пожар в своей главной святыне
  19. Сколько стоит новый кроссовер в Беларуси и у ближайших соседей. Сравнили цены — и вот результат
  20. В Индии люди, переболевшие COVID-19, начали заражаться редким «черным грибком»
  21. Стрельба в школе в Казани: погибли 9 человек
  22. «Заходишь в город, а там стоит плач и кругом сотни гробов». История 95-летнего ветерана ВОВ
  23. День Победы, выплаты, декрет «о коллективном президенте», пожар в костеле, стрельба в школе — все за выходные
  24. «Спасите семью от развода». Подборка самых необычных объявлений о продаже авто
  25. Минздрав озвучил свежую статистику по коронавирусу в стране
  26. Арина Соболенко поднялась на рекордное четвертое место в рейтинге WTA
  27. «Баявая сяброўка». Як украінка набыла танк, вызваляла на ім Беларусь ад фашыстаў і помсціла за мужа
  28. Население Китая уже почти не растет, его вот-вот обгонит Индия
  29. Как приготовить рассыпчатый рис? Шеф-повар делится своими секретами


Дар'я Клюйко /

Сёння ў Дзень роднай мовы LADY вырашылі ўзгадаць яркіх беларусак, якія ўсё сваё жыццё прысвяцілі мове: пісалі на ёй, баранілі годнасць роднага слова i неслі яго ў грамадства. І не заўсёды, а дакладней — амаль што ніколі іх шлях не быў лёгкім і прыгожым.

Ларыса Геніюш

Ларыса Геніюш — беларуская паэтэса, празаік і да таго ж грамадскі дзеяч. Пэўную частку свайго жыцця Ларыса правяла за кратамі. Хаця пачатак быў шматспадзёўным. Яна пачала пісаць вершы яшчэ падчас вучобы ў Ваўкавыскай гімназіі:

— Мяне натхнялі беларуская народная стыхія і Шэкспір!.. Ніяк я не магла разабрацца ў сытуацыі. Усё было нейк інстынктыўна. Я бачыла толькі вялікія вартасці беларускай народнай культуры. Розуму пасля мяне навучыў муж, які першы чытаў мне Купалу.

Дарэчы, аніякага мужа магло б і не быць. Бо паводзіны Янкі Геніюша пад час заляцанняў былі мякка кажучы так сабе.

— Ня мог спакойна прайсці ля мяне i лапаў усё, ня толькі за рукі, аж я зазлавалася. Вечарам запаліла лямпу i думаю: панясу яму лямпу — а быў ён у маім пакоі, — калі будзе няветлівы, дык я яму такога нагавару, што адразу заверне аглоблі… Уваходжу з лямпай, як каралева, падняўшы высака галаву. Мой будучы друг ветліва за яе дзякуе, цалуе мяне ў руку, і абое спакойна жадаем сабе добрай ночы… Такое джэнтэльмэнства мяне канчаткова паканала…

Яны ажаніліся, і ў той жа год у іх нарадзіўся сын — Юрка. У 1937 сям’я пераехала ў Прагу, дзе муж працаваў урачом. Але і для Ларысы там знайшоўся занятак — пісаць вершы і друкаваць іх:

— Трэба было бараніць душы людзей ад германізацыі і фашызацыі вартасцямі народнай культуры… Друкавалася я ў «Раніцы» — газэце для беларусаў за межамі сваяго краю…

А тым часам на яе радзіме адбывалася нешта жудаснае: бацьку арыштавалі, маці і сясцёр выслалі ў Казахстан. Ларыса с патроенай энэргіяй пачала працаваць на карысць беларускай эміграцыі. Яна наладзіла неабходныя сувязі і ўжо ў сакавіку 1943-га стала Генеральным сакратаром ураду БНР у эміграцыі. Займалася справамі палітычных уцекачоў, беларускіх ваеннапалонных у Германіі. І пісала, пісала, пісала.

Такая дзейнасць не засталася незаўважанай Саветамі, і вясной 1948-га Ларысу з мужам арыштавалі. Сам міністр Дзяржбяспекі БССР Лаўрэнцій Цанава дапытваў Геніюш і патрабаваў перадаць яму архівы БНР. Беспаспяхова!

Таму ў лютым 1949 яе (а таксама і Янку Геніюша) адправілі на чвэрць стагоддзя зняволення ў лагеры. Там яна правяла наступныя 8 год. Ніводнага дня з гэтага тэрміну яна не губляла дарма. Працягвала пісаць і нават удзельнічала ў лагернай самадзейнай творчасці.

— У ініцыятыўную групу ўвайшлі: Тамара Вераксо — кіеўская балерына, Кузняцова — жонка нейкага коміка з Малога тэатра ў Маскве, Ларыса Донаці — артыстка з Горкага, маладая i вельмі прыгожая, ну і я. Мы разам усё абмяркоўвалі, ставілі канцэрты, дзе маёю справаю быў канфэранс і розныя тэксты песняў. Яшчэ я памагала маляваць дэкарацыі, адзяваць у пачкі з марлі балерынаў і г. д.

Пасля частковай рэабілітацыі яны з мужам ад’язджаюць на яго малую радзіму — у Зэльву. І амаль што адразу іх дом стаў месцам прыцягнення для паэтаў, пісьменнікаў, мастакоў і навукоўцаў. Сама Геніюш была вымушана пісаць у стол: друкаваць сваю творчасць на працягу 10 гадоў пасля вызвалення ёй было забаронена. Да таго ж яна ўпарта адмаўлялася ад савецкага грамадзянства, што таксама перешкаджала яе кар’еры. І толькі ў 1967 годзе пры дапамозе Максіма Танка надрукавалі яе першы ў савецкай Беларусі зборнік «Невадам з Нёмана». Рэдактарам выдання стаў юны пісьменнік Уладзімір Караткевіч.

— Ён мяне баіцца… і крыху слухаецца. Ня ведаю, якім і чыім розумам ён цяпер жыве, бо калі б сваім, дык ведаў бы, што жыццё два разы не даецца і нешта пазытыўнае ў ім належыць нам па сабе пакінуць… Веру, што на яго надыйдзе апамятанне, але здароўя можа ня быць ужо… Забываецца Валодзя, што «кожны з нас ёсць твар сваёй Радзімы… калі ён ня хоча зразумець, якую крыўду робіць свайму народу, дык дзьмухаць яму з літасьці ў адно месца няма чаго! У яго дурная натура — тым, хто яго любіць, рабіць на злосць… У Караткевічы я вельмі расчаравалася. Ён дасканала піша, але так ужо пʼе, што ня хочацца бачыць, як гіне харошы чалавек і вялікі талент.

Потым свет пабачылі две цудоўныя кніжкі вершаў для дзяцей «Казкі для Міхаські» і «Добрай раніцы, Алесь». Але найбольш поўныя і значныя яе творы былі выдадзеныя толькі пасля смерці Ларысы Геніюш.

Вершы мае захаваныя
У сэрцы на сто замкоў,
Вершы мае закаваныя
За праўду і за любоў.

Вершы мае падбітыя,
Водгульле маіх дум.
Вы, як і я, забытыя,
Крыкі мае ў бяду.

Зоська Верас

Зоська Верас выдала першы ў Беларусі часопіс для самых маленькіх чытачоў «Заранка», склала «Батанічны слоўнік» і стала значнай фігурай ў беларускім культурным грамадстве мінулага стагоддзя.

Сапраўднае імя — Людвіка Сівіцкая-Войцік. Жыццёвае крэда: праца замест дэмагогіі. З гэтай нагоды любіла пакрытыкаваць беларускія грамадскія арганізацыі.

— Ня цешыла праца нашых арганізацыяў. Сядзелі, прамаўлялі, дыскутавалі і — таўкліся на месцы, у Менску нават Купалля не святкавалі. Неяк пайшлі ў лес — Галубок, Ядвігін Ш., Фальскі, Бядуля, я. Пасядзелі гадзінку, памаўчалі і — вярнуліся…

Тых жа дзеячаў, а асабліва пісьменнікаў, Зоська бязлітасна лаяла за неўжыванне беларускай мовы ў звычайным жыцці.

— Столькі друкуецца часопісаў, выходзіць кніжак… Аўтары атрымліваюць плату «ад радка», а ў сям'і сваёй мовы не ўжываюць… Кажаце, што дачка Госцева (гарадзенскі краязнаўца) ня любіць беларускай мовы? А на якой мове гаворыць дачка Саламевіча (літаратуразнаўца)? Або сын Танка? А ў нашых сем’ях усё гладка? Нават тыя пісьменнікі, што дагэтуль нядрэнна пісалі, засмечваюць свае творы такімі словамі… Мала ведаць граматыку, сынтаксыс… Трэба адчуваць слыхам, скурай, дзе сваё, дзе чужое.

Сама ж пісала на мове дасканала. Калі ў 1913 Гродзенскі гурток беларускай моладзі выдаў лацінкай на беларускай мове літаратурны альманах «Kołas biełaruskaj niwy», яна не толькі стала аўтарам некалькі твораў з гэтай кнігі, але і аўтарам уступнага артыкула. Друкавала свае творы ў часопісах «Шлях моладзі», «Студэнцкая думка». Увогуле яна заўсёды асабістым прыкладам паказвала, як трэба працаваць. Патрэбен часопіс для малых — будзе часопіс. Бачыла праблемы ў нэймінгу раслін — склала «Беларуска-польска-расейска-лацінскі батанічны слоўнік»:

— З назвамі раслінаў — трагедыя. Каб жа гэта маладыя ня ведалі сапраўдных народных назваў… Але ж якраз наадварот: старыя паэты — С. Шушкевіч, М. Лужанін, В. Вітка — падумаць лянуюцца, так і садзяць у свае творы сон-траву, маці-і-мачыху, доннік.

Дарэчы, расліны і жывёл яна любіла больш за людзей. Бо першыя не здрадзяць у адрозненні ад другіх. Вакол яе хаты ў Вільне рос багаты сад з амаль што ўнікальнай калекцыяй раслін, а таксама была аранжарэя з цяпліцай. Зоська з задавальненнем займалася стварэннем кааператыўнага таварыства для пчаляроў «Пчала» і рэдагавала пчалярскі часопіс «Беларуская борць».

Напрыканцы жыцця ў 1989-м Зоська Верас разам з зяцем Лявонам заснавалі Таварыства беларускай культуры ў Літве.

Хацела да цябе напісаці
На пялёстку ружы пахучай,
Але пялёстак мог згінуць
У пору буры грымучай.

Хацела да цябе напісаці
На скрыллі у матылёчка,
Але матыль умірае,
Як прыйдзе цёмная ночка.

І так дзянёчкі праходзяць…
Не маю яго як паслаці,
А ліст такі ўжо сардэчны
Хацелася напісаці.

Алаіза Пашкевіч

Алаіза Пашкевіч — больш вядомая як Цётка — напэўна адна з самых вядомых беларускіх паэтак, грамадская дзеячка, публіцыстка. У гэтым годзе спаўняецца 145 год са дня яе нараджэння. Вось каго-каго, а Цётку нават Зоська Верас не змагла б папракнуць ў пазбяганні роднай мовы, бо Алаіза заўсёды і з ўсімі размаўляла выключна па-беларуску.

Хатняй гаспадыні з яе б ніколі не атрымалася: нават Алаізінай бабулі Югасі гэта было зразумела пачынаючы з дзяцінства будучай паэткі. А вось казкі малая расказвала лепей за ўсіх. Толькі чамусьці вельмі жудасныя.

Алаізіна сям’я была шляхетная, але не заможная. Таму падчас вучобы ў Віленскім прыватным сямікласным вучылішчы Веры Прозаравай яна аднойчы страціла прытомнасць ад голаду. З таго часу аднакласніца ўпотайкі (бо Алаіза была вельмі ганарлівая дзяўчына) хавала ў яе стале смачныя булкі.

Адукацыю працягвала ў Санкт-Пецярбургу, дзе і атрымала свой знакаміты псеўданім. Быццам бы нейкі рабочы на адным з мітынгаў 1905 года крыкнуў падчас яе выступу: «Ну і кажа цётка!».

Дарэчы у паўночнай сталіцы яна сустракае землякоў, і ўсе разам яны ствараюць «Круг беларускай народнай асветы і культуры». Менавіта ў альманахах-пісанках «Кола» адбыўся дэбют Цёткі-паэткі. Таксама Алаіза і яе сябры сталі ініцыятарамі стварэння Беларускай сацыялістычнай Грамады, а першая канферэнцыя грамады адбылася на віленскай кватэры Цёткі.

— На вас — моладзі, — прамаўляла Цётка, — ляжыць вялікая павіннасць: развіваць далей родную мову, узбагачваць свой народ знаннем і культурай. Вы здабываеце навуку для сябе, дык дзяліцеся ёю з тымі, хто для вас цяжкай працай здабывае кусок хлеба. Толькі не кідайце роднай мовы: бо сапраўды для свайго народа тады вы ўмёрлі!

Не менш Цётцы падабалася займацца творчасцю. Яна была першай паэткай, якая шмат пісала па-беларуску для дзяцей. Выдаваючы дзіцячы часопіс «Лучынка», яна нястомна прасіла сяброў літаратараў: напішы, напішы, напішы для дзетак. Таксама Цётку лiчаць беларускай пачынальніцай асацыятыўна-мадэрновай прозы, дзе галоўнае — не сюжэт, а паглыбленне ва ўнутраны свет пачуццяў і думак чалавека. Любіла пісаць і падарожныя нататкі: падарожжа займалі значную частку яе жыцця. Асабліва пешыя:

— 7 ліпеня 1914… Я ўжо 70 кіламетраў адпаўзла ад пекла Stokholma, начую сёння ў сяле Wangnhorad у жалезнадарожным hotel'і… Ураджаяў я яшчэ нідзе такіх ня бачыла, як у Швецыі. Крыху ўжо знаёмімся з людзьмі, вучымся іхняй мове.

У сваім жыцці Цётка заўсёды ставіла на першае месца каханне. Здаецца, аднойчы яна знайшла яго ў асобе студэнта-інжынера Сцяпонаса Кайрыса:

— Незвычайна жывога характару, яна вылучалася нават у шматколерным студэнцкім асяроддзі і адразу зрабіла на мяне ўражанне чалавека з жывой душой, — казаў ён пра іх першую сустрэчу.

Яны ажаніліся, хаця сапраўды роднымі так ніколі і не сталі, сцвярджалі сябры сям'і:

— У мяне склалася ўражанне, што Цётка з’яўляецца хутчэй кватаранткай, чым гаспадыняй у сваім доме. Яна займала асобны пакой, вельмі просценька абсталяваны… Прымала яна толькі ў гэтым пакоі… Здавалася, што Цётка з мужам жылі кожны сваім асобным жыццём, — узгадвала Паліна Мядзёлка. Мабыць, менавіта таму ў іх была такая моцная эмацыйная сувязь з Янкам Купалам, ці «Купалкам», як яна яго называла.

Любоў і спачуванне да людзей сталі прычынай яе смерці. Калі ў Лідскім павеце лютавала эпідэмія тыфу, Цётка актыўна дапамагала хворым, але ў хуткім часе сама захварэла і памерла.

Чаго словам не сказаці,

Што на сэрцы накіпела,

Астаецца скрыпку ўзяці;…

…Толькі крэпкі б былі струны!

Смык гатовы, струны тугі,

Кроў у жылах закіпае.

Ну, слухайце, мілы другі,

Скрыпка мая ўжо грае!

-65%
-30%
-10%
-10%
-15%
-10%
-35%
-50%
-50%